سه اصطلاحی که با هم اشتباه گرفته میشوند
بیماریهای لثه و بافتهای نگهدارندهی دندان معمولاً قابل پیشگیری و درماناند. اگر مدت طولانی نادیده گرفته شوند، میتوانند به تحلیل استخوان، لق شدن و در نهایت از دست رفتن دندان برسند.
پیش از هر چیز باید سه اصطلاح را از هم جدا کرد، چون در گفتوگوی روزمره بهجای یکدیگر به کار میروند و معنای یکسانی ندارند:
- ژنژیویت: التهاب لثه، بدون آسیب به بافتهای نگهدارنده
- پریودنتیت: التهاب همراه با تخریب بافتهای نگهدارندهی دندان
- تحلیل لثه: عقب رفتن حاشیهی لثه و نمایان شدن بخشی از ریشه
لثهی سالم چه نشانههایی دارد؟
شناختن حالت سالم سادهتر از شناختن بیماری است، چون معیارهای کمی دارد و هر کسی میتواند آنها را در آینه ببیند.
- رنگ صورتی و یکدست دارد
- قوام محکم دارد و متورم نیست
- به دندان چسبیده است
- هنگام مسواک زدن یا نخ دندان کشیدن خونریزی نمیکند
در ژنژیویت این نشانهها تغییر میکنند: لثه قرمزتر و متورم میشود، حساسیت پیدا میکند، هنگام مسواک زدن خونریزی میکند و گاهی بوی بد دهان هم به آن اضافه میشود.
ژنژیویت چیست و چرا ایجاد میشود؟
ژنژیویت یعنی التهاب لثه. مهمترین علت آن تجمع پلاک میکروبی یا بیوفیلم دندانی در اطراف دندان است؛ وقتی پلاک مدتی روی دندان بماند، سیستم ایمنی به باکتریهای آن واکنش نشان میدهد و التهاب شکل میگیرد.
پلاک عامل اصلی است، اما عوامل دیگری میتوانند شدت التهاب را بیشتر یا کنترل آن را دشوارتر کنند:
- بهداشت ناکافی دهان، که اجازه میدهد پلاک باقی بماند
- جرم دندانی، که پلاک سختشده است و سطح زبر آن تجمع پلاک تازه را آسانتر میکند
- سیگار و دخانیات، که پاسخ بافت لثه و روند پیشرفت بیماری را تغییر میدهند
- تغییرات هورمونی در بلوغ و بارداری، که پاسخ لثه به پلاک را افزایش میدهد
- برخی داروها، که میتوانند باعث بزرگ شدن لثه شوند
- بیماریهای سیستمیک، بهویژه دیابت کنترلنشده
- استعداد ژنتیکی، که باعث میشود پاسخ افراد به مقدار مشابهی از پلاک یکسان نباشد
آیا ژنژیویت خطرناک است؟
ژنژیویت معمولاً قابل برگشت است. اگر علت التهاب برطرف و کنترل پلاک بهدرستی انجام شود، لثه میتواند دوباره سالم شود و این روند اغلب در چند هفته دیده میشود.
نکته اینجاست که ژنژیویت درماننشده در برخی افراد میتواند در مسیر بیماری پریودنتال قرار بگیرد. همهی موارد ژنژیویت به پریودنتیت تبدیل نمیشوند، اما تقریباً هر پریودنتیتی از یک التهاب کنترلنشده شروع شده است.
پریودنتیت چیست و چه فرقی با ژنژیویت دارد؟
در پریودنتیت التهاب دیگر محدود به لثه نیست و با از بین رفتن اتصال بافتی و استخوان اطراف دندان همراه میشود. تفاوت را میتوان در یک جمله گفت: ژنژیویت التهاب است، پریودنتیت التهاب بهعلاوهی از دست رفتن بافت نگهدارنده.
- پاکت پریودنتال بین لثه و دندان ایجاد میشود
- استخوان اطراف دندان تحلیل میرود
- لثه تحلیل میرود و ریشه نمایان میشود
- دندانها لق میشوند یا جابهجا میشوند
- بین دندانها فاصلهی تازه ایجاد میشود
- در مراحل پیشرفته، دندان از دست میرود
منابع پریودنتولوژی پریودنتیت را بیماریای التهابی میدانند که از تعامل بیوفیلم میکروبی با پاسخ بدن میزبان شکل میگیرد. یعنی موضوع فقط «تمیز نبودن دندان» نیست و پاسخ بدن هم در آن نقش دارد.
چرا بعضی با وجود مسواک زدن دچار پریودنتیت میشوند؟
این سؤال را بیمارانی میپرسند که بهداشت دهانشان بد نیست و باز هم بیماری پیشرفت کرده است. پاسخ این است که شدت بیماری فقط به مقدار پلاک بستگی ندارد.
- سیگار، مهمترین عامل خطر قابل تغییر در این بیماری
- دیابت، بهویژه وقتی بهخوبی کنترل نشده باشد
- ژنتیک، که استعداد فرد به التهاب و تخریب را تغییر میدهد
- سن، که سابقهی طولانیتر عوامل خطر را با خود میآورد
- استرس، از راه تغییر خواب، تغذیه و کیفیت مراقبت روزانه
- کیفیت تمیز کردن، بهخصوص در فاصلهی بین دندانها
- عوامل موضعی مانند ترمیم نامناسب، دندان نامرتب و گیر غذایی
تحلیل لثه چیست؟
وقتی حاشیهی لثه از جای طبیعی خود به سمت ریشه عقب میرود، به آن تحلیل لثه گفته میشود و در نتیجه بخشی از ریشهی دندان نمایان میشود.
- دندانها بلندتر از قبل به نظر میرسند
- بخشی از ریشه دیده میشود
- دندان به سرما و گرما حساس میشود
- در ناحیهی تحلیلرفته غذا گیر میکند
- ظاهر لبخند تغییر میکند
آیا تحلیل لثه همیشه یعنی پریودنتیت؟
خیر، و این یکی از باورهای اشتباه رایج است. بیماری پریودنتال تنها یکی از علتهای تحلیل لثه است و علتهای دیگری هم وجود دارند که ربطی به عفونت و تخریب استخوان ندارند.
- مسواک زدن خشن، بهویژه در کسانی که بافت لثهی نازکی دارند
- بیماری پریودنتال و از دست رفتن بافت نگهدارنده
- قرار گرفتن دندان بیرون از محدودهی استخوان
- حرکات ارتودنسی در شرایط خاص
- آسیبهای مکرر به لثه
- نازک بودن بافت لثه در همان فرد
در بیشتر موارد لثهی تحلیلرفته خودبهخود به جای قبلی برنمیگردد. اما این به معنای ضرورت جراحی نیست: قدم اول مشخص کردن و کنترل علت است، و اگر علت مسواک زدن خشن باشد، اصلاح تکنیک میتواند جلوی پیشرفت را بگیرد.
در بعضی موارد، بهخصوص وقتی حساسیت ریشه یا نگرانی زیبایی مطرح است، جراحی پوشش ریشه یا جراحی پلاستیک پریودنتال پیشنهاد میشود.
درمان ژنژیویت چطور انجام میشود؟
درمان ژنژیویت در بسیاری از موارد نسبتاً ساده است، چون هدف اصلی حذف علت التهاب است و نه چیز دیگر.
- کنترل پلاک: مسواک زدن صحیح و تمیز کردن فاصلهی بین دندانها
- حذف جرم، که با مسواک برداشته نمیشود و باید در مطب انجام شود
- اصلاح عوامل زمینهای مانند ترک سیگار، کنترل دیابت و اصلاح ترمیمهای نامناسب
درمان پریودنتیت چطور انجام میشود؟
درمان بسته به شدت بیماری فرق میکند و معمولاً از مرحلهی غیرجراحی شروع میشود. جراحی نقطهی شروع نیست، بلکه گزینهای است برای مواردی که به درمان اولیه پاسخ کامل ندادهاند.
- آموزش کنترل پلاک، که بدون آن هیچ مرحلهی دیگری پایدار نمیماند
- جرمگیری و پاکسازی سطح ریشه، شامل نواحی زیر لثه
- کنترل عوامل خطر مانند سیگار و دیابت
- ارزیابی مجدد لثه و عمق پاکتها پس از درمان اولیه
- درمان جراحی یا بازسازیکننده، در صورت باقی ماندن پاکتهای عمیق
آیا جرمگیری باعث تحلیل لثه میشود؟
این یکی از شایعترین نگرانیها پیش از جرمگیری است. جرمگیری معمولاً باعث تحلیل لثه نمیشود؛ چیزی که بیمار میبیند توضیح دیگری دارد.
پیش از درمان، جرم و التهاب باعث شدهاند لثه متورم و بزرگتر از حالت طبیعی به نظر برسد و بخشی از دندان را بپوشاند. با برطرف شدن تورم، لثه به اندازهی واقعی خود برمیگردد و آنچه پیشتر پنهان بود دیده میشود.
به بیان دیگر، آنچه «تحلیل لثه پس از جرمگیری» خوانده میشود اغلب نمایان شدن تحلیلی است که از قبل وجود داشته و تورم آن را پوشانده بود.
آیا پریودنتیت قابل درمان است؟
بله، اما تعریف درمان در اینجا با آنچه بیمار انتظار دارد فرق میکند. هدف، کنترل بیماری و کاهش التهاب، متوقف کردن روند تخریب و حفظ دندانها تا حد ممکن است.
بخشی از بافت از دسترفته قابلیت بازسازی محدودی دارد و در موارد مناسب، درمانهای بازسازیکننده میتوانند به ترمیم برخی نقصها کمک کنند. اما بازگشت کامل به وضعیت پیش از بیماری هدف واقعبینانهای نیست.
- خونریزی مکرر لثه هنگام مسواک زدن یا نخ دندان کشیدن
- بوی بد مداوم دهان
- تورم، قرمزی یا حساسیت لثه
- عقب رفتن حاشیهی لثه یا حساس شدن ریشه
- احساس لق شدن یا جابهجا شدن دندان
- فاصله افتادن تازه بین دندانها
- ترشح چرک از لثه یا تورم مکرر اطراف یک دندان
نبودِ درد نشانهی سلامت نیست؛ بیماری پریودنتال میتواند سالها بدون درد پیش برود. هرچه زودتر تشخیص داده شود، کنترل آن سادهتر است و بافت کمتری از دست میرود.
اگر لثهی شما خونریزی میکند، بهجای طبیعی دانستن آن علتش را پیدا کنید. مشاورهی تلفنی مطب رایگان است و برای معاینه میتوانید آنلاین نوبت بگیرید.
این مطلب جنبهی آموزشی دارد و جایگزین معاینه و مشاورهی حضوری نیست. برای تشخیص و درمان، حتماً به دندانپزشک یا متخصص مراجعه کنید.