کیست فک چیست؟
کیست فک حفرهای است که درون استخوان فک شکل میگیرد، دیوارهای از بافت پوششی دارد و درون آن از مایع یا مواد نیمهجامد پر میشود. کیست خودبهخود عفونت نیست، هرچند بعضی از انواع آن از یک دندان عفونی شروع میشوند.
بیشتر این ضایعات از بقایای بافتی بهجامانده از دوران تشکیل دندان منشأ میگیرند؛ به همین دلیل به آنها کیستهای ادنتوژنیک یا با منشأ دندانی گفته میشود. رشد آنها معمولاً کند است و استخوان اطراف را بهتدریج کنار میزنند.
چرا معمولاً بدون درد است؟
کیست بهآرامی بزرگ میشود و استخوان به همان آهستگی جای خود را به آن میدهد. چون این روند تدریجی است، فشار ناگهانی و در نتیجه درد ایجاد نمیشود و بیمار معمولاً هیچ احساسی ندارد.
به همین دلیل بسیاری از کیستها اتفاقی پیدا میشوند؛ در رادیوگرافیای که برای کشیدن دندان عقل، درمان ریشه یا طرح درمان ایمپلنت گرفته شده است.
انواع شایع کیستهای فک
جای کیست نسبت به دندان تا حد زیادی نوع آن را مشخص میکند:
- کیست رادیکولار: شایعترین کیست فک، در نوک ریشهی دندانی که عصب آن عفونی یا نکروز شده است.
- کیست دنتیژروس: دور تاج دندان نهفته تشکیل میشود، بیشتر در دندان عقل و دندان نیش نهفته.
- کراتوسیست ادنتوژنیک: بیشتر در تنه و زاویهی فک پایین؛ در امتداد استخوان میگسترد و احتمال عود آن از بقیه بیشتر است.
- کیست باقیمانده: کیستی که پس از کشیدن دندان مسبب، در محل باقی مانده است.
هر ناحیهی تیرهای که در رادیوگرافی دیده شود لزوماً کیست نیست. بعضی تومورهای خوشخیم فک و شماری از ضایعات استخوانی دیگر هم در تصویر شبیه کیستاند و تفکیک آنها از روی عکس بهتنهایی همیشه ممکن نیست.
چه علائمی ممکن است دیده شود؟
وقتی کیست بزرگ میشود یا عفونت ثانویه پیدا میکند، ممکن است این نشانهها ظاهر شوند:
- تورم بدون درد در فک یا برجستگی در لثه که بهآرامی بزرگتر شده است.
- جابهجا شدن یا لق شدن دندانهای همان ناحیه، بدون علت مشخص.
- دیر رویش یا نروییدن یک دندان دائمی، بهویژه در نوجوانان.
- درد یا ترشح، که معمولاً وقتی پیدا میشود که کیست عفونی شده باشد.
- بیحسی لب پایین یا چانه، که نشانهی فشار بر عصب است و بررسی زودهنگام میخواهد.
تشخیص چگونه انجام میشود؟
نخستین قدم رادیوگرافی است. کیست در عکس پانورامیک معمولاً به شکل ناحیهای تیره با حاشیهی نسبتاً مشخص دیده میشود.
برای ضایعات بزرگ یا نزدیک به ساختارهای مهم مانند سینوس و کانال عصب، تصویربرداری سهبعدی وسعت واقعی ضایعه و رابطهی آن با این ساختارها را نشان میدهد.
تشخیص قطعی اما با بررسی میکروسکوپی نمونه انجام میشود. نمونه به آزمایشگاه آسیبشناسی فرستاده میشود و نوع ضایعه آنجا مشخص میگردد؛ همین مرحله است که روشن میکند ضایعه کیست ساده بوده یا چیز دیگری.
درمان کیست فک
درمان به نوع، اندازه و محل ضایعه بستگی دارد و پس از بررسی تعیین میشود:
- برداشتن کامل کیست همراه با پوشش آن، که در بیشتر کیستهای کوچک و متوسط انجام میشود.
- کوچک کردن تدریجی کیستهای بسیار بزرگ پیش از برداشت نهایی، برای حفظ استخوان و ساختارهای مجاور.
- درمان ریشه یا کشیدن دندان مسبب، در کیستهای رادیکولار.
- خارج کردن دندان نهفته، در کیست دنتیژروس.
استخوان فک پس از برداشتن کیست معمولاً طی چند ماه بازسازی میشود؛ سرعت و میزان آن به اندازهی ضایعه و شرایط بیمار بستگی دارد.
آیا میتوان از آن پیشگیری کرد؟
شایعترین نوع، یعنی کیست رادیکولار، از یک دندان عفونی شروع میشود. بنابراین رسیدگی بهموقع به پوسیدگی عمیق و انجام عصبکشی در زمانی که لازم است، مستقیمترین راه پیشگیری از این نوع است.
برای بقیهی انواع راه پیشگیری مشخصی وجود ندارد، اما رادیوگرافی دورهای در معاینات معمول کمک میکند ضایعه در مرحلهای دیده شود که هنوز کوچک است.
- تورم بدون درد در فک یا لثه که بهمرور بزرگتر میشود
- دندانی که بدون علت مشخص لق یا جابهجا شده است
- دندان دائمیای که در زمان معمول خود نروییده است
- ناحیهی تیرهای که در رادیوگرافی گزارش شده، حتی بدون هیچ علامتی
- بیحسی لب پایین یا چانه
- ترشح یا مزهی بد مکرر از یک نقطهی ثابت در لثه
اگر در رادیوگرافی شما ناحیهای مشکوک گزارش شده، بررسی آن معمولاً ساده است و هرچه زودتر انجام شود، درمان محدودتری لازم دارد. مشاورهی تلفنی مطب رایگان است و برای معاینه میتوانید آنلاین نوبت بگیرید.
این مطلب جنبهی آموزشی دارد و جایگزین معاینه و مشاورهی حضوری نیست. برای تشخیص و درمان، حتماً به دندانپزشک یا متخصص مراجعه کنید.