برفک دهان چیست؟
برفک دهان یا کاندیدیازیس دهانی (Oral Candidiasis) عفونتی قارچی است که در اثر رشد بیش از حد قارچ کاندیدا — بیشتر از گونهی کاندیدا آلبیکنس — در مخاط دهان ایجاد میشود.
نکتهی مهم این است که این قارچ در دهان بسیاری از افراد کاملاً سالم هم وجود دارد و تا زمانی که تعادل میکروبی دهان و سیستم ایمنی برقرار باشد مشکلی ایجاد نمیکند. بیماری زمانی شکل میگیرد که این تعادل بر هم بخورد؛ به همین دلیل برفک دهان معمولاً از کسی «گرفته نمیشود»، بلکه قارچی که از پیش در دهان بوده فرصت رشد پیدا میکند.
علائم برفک دهان
- پلاکهای سفید یا کرمرنگ روی زبان، سطح داخلی گونهها، سقف دهان یا لثهها
- قرمزی و التهاب مخاط زیر این پلاکها، که گاهی با کنار رفتن آنها کمی خونریزی میکند
- سوزش یا درد دهان، بهویژه هنگام غذا خوردن
- کاهش یا تغییر حس چشایی و گاهی احساس طعم فلزی
- خشکی دهان
- قرمزی، ترک و پوستهپوسته شدن گوشههای لب
- در موارد گستردهتر، درد یا احساس گیر کردن هنگام بلع
شدت علائم بسیار متغیر است. در نوزادان و در موارد خفیف ممکن است فقط چند لکهی سفید بدون هیچ ناراحتی دیده شود، در حالی که در نوع قرمز، بیمار از سوزش مداوم شکایت دارد بیآنکه لکهی سفید آشکاری وجود داشته باشد.
انواع شایع برفک دهان
این عفونت همیشه به شکل لکهی سفید ظاهر نمیشود و همین موضوع باعث میشود گاهی دیر تشخیص داده شود. سه شکل شایع آن عبارتاند از:
- نوع سودوممبرانو (برفک کلاسیک): پلاکهای سفید یا کرمرنگ که با گاز یا اسپاتول کنار میروند و زیرشان مخاط قرمز و ملتهب دیده میشود.
- نوع آتروفیک یا قرمز: نواحی قرمز، صاف و دردناک، بیشتر روی سطح زبان یا در سقف دهان و زیر پروتز — که به آن استوماتیت پروتزی گفته میشود.
- شیلیت زاویهای: قرمزی، ترک و زخم گوشههای لب که با باز کردن دهان دردناک میشود و اغلب همراه دو نوع دیگر دیده میشود.
چه چیزی زمینهساز برفک دهان میشود؟
شناختن زمینه به اندازهی خودِ درمان اهمیت دارد، چون تا وقتی این عامل برطرف نشود عفونت معمولاً برمیگردد. شایعترین زمینهها عبارتاند از:
- مصرف آنتیبیوتیک، که تعادل میکروبی طبیعی دهان را بر هم میزند
- اسپریهای کورتونی استنشاقی، بهویژه وقتی دهان پس از هر بار مصرف شسته نمیشود
- دیابت کنترلنشده
- خشکی دهان، چه در اثر داروها و چه به دنبال بیماریها یا درمانهای دیگر
- استفاده از پروتز (دندان مصنوعی)، بهویژه اگر شبها خارج نشود یا درست تمیز نشود
- مصرف دخانیات
- کمخونی و کمبود آهن، ویتامین B۱۲ یا فولات
- ضعف سیستم ایمنی
- سن: نوزادان و سالمندان بیشتر در معرضاند
برفک دهان در نوزادان
برفک در نوزادان شایع است و معمولاً وضعیت خطرناکی نیست. به شکل لکههای سفید روی زبان و داخل گونهها دیده میشود که برخلاف باقیماندهی شیر، بهراحتی پاک نمیشوند. تراشیدن یا فشار دادن این لکهها کار درستی نیست و فقط مخاط ظریف نوزاد را زخم میکند.
درمان باید با تجویز پزشک انجام شود. در نوزادان شیرخوار گاهی لازم است مادر هم همزمان درمان شود تا عفونت میان دهان نوزاد و سینه رفتوبرگشت نکند؛ ضدعفونی کردن پستانک و سر شیشه هم بخشی از همین کار است.
تشخیص چگونه انجام میشود؟
در بسیاری از موارد تشخیص با معاینهی بالینی و شرح حال بیمار انجام میشود؛ بهویژه وقتی پلاک سفید با گاز کنار میرود و زمینهی روشنی مانند مصرف آنتیبیوتیک یا اسپری کورتونی وجود دارد.
اما همهی لکههای سفید دهان برفک نیستند و این تفاوت اهمیت زیادی دارد. اگر ضایعه با کنار زدن پاک نشود، باید بیماریهای دیگری مانند لکوپلاکیا یا لیکن پلان دهانی هم در نظر گرفته شوند. در این موارد نمونهبرداری سطحی (اسمیر و بررسی سیتولوژی) یا کشت انجام میشود و در ضایعات مقاوم یا مشکوک، بیوپسی.
نکتهی دیگر این است که بروز برفک در یک بزرگسال سالم و بدون هیچ زمینهی آشکار، خودش یافتهای است که باید بررسی شود؛ گاهی نخستین نشانهی یک مشکل زمینهای مانند دیابت شناختهنشده است.
درمان برفک دهان
درمان دو بخش دارد و هر دو لازماند: از بین بردن عفونت، و برطرف کردن زمینهای که آن را ایجاد کرده است. اگر فقط بخش اول انجام شود، عفونت در بیشتر موارد برمیگردد. گزینههای درمانی شامل موارد زیر است:
- داروهای ضدقارچ موضعی به شکل دهانشویه، ژل یا قرص مکیدنی، که معمولاً خط اول درماناند
- داروهای ضدقارچ خوراکی در موارد گسترده، مقاوم یا در افراد با سیستم ایمنی ضعیف
- تمیز کردن و ضدعفونی پروتز، همزمان با درمان دارویی
- کنترل بیماری زمینهای، مانند تنظیم قند خون
- اصلاح خشکی دهان و بازبینی داروهای مصرفی با نظر پزشک
دورهی درمان باید تا پایان ادامه یابد، حتی اگر علائم زودتر بهتر شوند؛ قطع زودهنگام دارو شایعترین دلیل بازگشت برفک است. انتخاب دارو و مدت مصرف هم بر عهدهی دندانپزشک یا پزشک است و مصرف خودسرانهی داروهای باقیمانده از نوبت قبل توصیه نمیشود.
کنترل عفونت در محیط درمانی هم بخشی از همین موضوع است. در پژوهشی که نویسنده در آن مشارکت داشته، آلودگی سطوح یونیت دندانپزشکی به گونههای کاندیدا و راهکارهای کنترل آن بررسی شده است — موضوعی که مستقیماً به ایمنی بیمار در مطب مربوط میشود.
- لکه یا پلاک سفیدی که با گاز پاک نمیشود
- ضایعهای که پس از یک دورهی کامل درمان ضدقارچ از بین نرفته است
- برفکی که پس از هر بار درمان دوباره برمیگردد
- درد هنگام بلع یا احساس گیر کردن غذا در گلو
- بروز برفک در بزرگسال، بدون هیچ علت آشکار
- زخم، توده یا سفتی که همراه ضایعه باقی میماند
برفک دهان در بیشتر موارد با درمان درست و رفع زمینه بهخوبی کنترل میشود. آنچه اهمیت دارد این است که هر لکهی سفید دهان را برفک فرض نکنیم؛ تشخیص درست نخستین قدم درمان است. اگر ضایعهای در دهان دارید که نگرانتان کرده است، مشاورهی تلفنی مطب رایگان است.
این مطلب جنبهی آموزشی دارد و جایگزین معاینه و مشاورهی حضوری نیست. برای تشخیص و درمان، حتماً به دندانپزشک یا متخصص مراجعه کنید.